Türkiye’de 45’lik plak kültürü, 1960’ların başında 78 devirli bakelitlerin yerini alarak modern müzik endüstrisinin kurucu taşı haline geldi. Özaydın, Odeon, Philips ve Grafson gibi öncü plak şirketleri, manyetik bant teknolojisiyle stüdyo kayıtlarını vinile aktararak İlham Gencer, Nesrin Sipahi ve Alpay gibi isimlerin ilk yerli 45’liklerini piyasaya sürdü. Bu dönem, “mikrofon plakçılığı” geleneğinden stüdyo kayıtçılığına, tek parça odaklı tüketimden albüm (LP) kültürüne geçişin başlangıcıydı.
1970’ler formatın “Altın Çağı”na tanıklık etti. Kervan, Yonca, Diskotür, Balet, Hop ve Ezgi etiketleri yaratıcı bir rekabet içine girdi. “Yıldız Sistemi” oturdu: Ajda Pekkan, Sezen Aksu, Ferdi Tayfur, Barış Manço, Erkin Koray, Moğollar ve 3 Hürel gibi isimler milyonluk satışlar kaydetti. 45’lik plak, radyo-TV performanslarıyla beslenen, “Yan yüz” (B-face) sürprizleriyle dinleyiciyi LP’ye hazırlayan stratejik bir promosyon aracıydı. Kapak tasarımları (Özkan Uğur, Selçuk Ergin imzalarıyla) görsel kimlik oluştururken, İstanbul’un Üsküdar’ı ve Ankara’nın Ulusu’daki plakçılar çarşısı gençliğin sosyalleşme merkezi haline geldi. “Altın Plak” ödülü (genelde 500 bin adet) endüstri standardı oluştu.
1980’lerde manyetik kasetin ucuzluğu, taşınabilirliği ve evde kopyalama imkânı 45’lik piyasayı çökertti. Şirketler LP ve sonraları CD’ye kaydırarak 45’lik basımlarını “promosyon plak” (sadece radyo/TV için, satışsız) statüsüne indirdi. 1990’ların ortasında format ticari olarak neredeyse tamamen sona erdi.
Bugün 45’lik plak, DJ kültürünün “sampling” kaynağı ve koleksiyonculuğun “kutsal kabası” haline geldi. Orijinal basım (First Press) arayışı, plak durumu derecelendirmesi (Mint/VG+) ve ikinci el piyasası (Discogs, plakçı dükkanları) formatı bir nostalji nesnesinden çıkarıp, Türkiye pop müziğinin saf halini taşıyan arkeolojik bir belgeye dönüştürdü.